W latach 40stych XX wieku Carl R. Rogers zaczynał rozwijać, nowatorskie w tamtym okresie, niedyrektywne podejście w praktyce poradnictwa i psychoterapii. W chwili obecnej podejście Rogersa jest szeroko znane pod nazwą: terapia skoncentrowana na kliencie lub podejście skoncentrowane na osobie. Różne idee Rogersa przenikały przez lata do koncepcji wywodzących się z innych szkół terapeutycznych a niegdyś śmiałe pomysły pioniera niedyrektywnej terapii są dzisiaj często przyjmowane za oczywistość. Chociaż nie istnieje aktualnie wiele ośrodków terapeutycznych gdzie moglibyśmy spotkać 'rogeriańskich terapeutów w czystej postaci' , to jednak duch podejścia skoncentrowanego na osobie na stałe zagościł w praktyce terapeutycznej różnych szkół (nie tylko terapie humanistyczne powołują się na dorobek Rogersa) a sam Carl Rogers stał się jednym z patronów humanistycznego modelu poradnictwa i psychoterapii, wpływowym myślicielem i autorytetem w zakresie praktyki, którego dorobku nie sposób pominąć mimo upływu czasu.

Rozwój, samorealizacja, samoaktualizacja.

Według Rogersa istnieje jedna podstawowa tendencja, siła rozwojowa każdego doświadczającego organizmu - jest to dążenie do aktualizacji, urzeczywistnienia swojego potencjału. Tendencja do samo-aktualizacji może się wyrażać na różne sposoby i jest ze swojej natury dobra. Zablokowanie rozwoju prowadzi do powstawania różnorodnych symptomów.
Te wyjściowe założenia można odnaleźć na wszystkich poziomach teorii i przenikają też głęboko praktkę terapeutyczną Carla Rogersa.

Pole fenomenologiczne w koncepcji C.R.Rogersa

Założenia tej koncepcji terapeutycznej wiążą się ściśle z tworzoną głównie na bazie terapeutycznej praktyki wizją osoby ludzkiej. Jednym z najważniejszych pojęć zaproponowanych i rozwijanych przez Rogersa było pojęcie pola fenomenologicznego. Rogers zakładał, że każda jednostka/osoba żyje w nieustannie zmieniającym się świecie doświadczenia, którego sama jest centrum. Ten prywatny świat doświadczenia nazwał polem fenomenologicznym. Pole fenomenologiczne zawiera wszystko czego doświadcza organizm niezależnie od tego czy doświadczenie jest uświadamiane w danym momencie ('organizm' u Rogersa określa całość człowieka, zarówno tę cześć, która objawia się poprzez doświadczenia dostępne świadomej refleksji i możliwe do zwerbalizowania jak i również te części, które działają w sposób pozostający poza świadomością, czy też automatycznie) . Każdy organizm reaguje jako pewna zorganizowana całość na pole fenomenologiczne, które jest jego doświadczeniem. Pole percepcji jest dla organizmu „rzeczywistością”. Zachowanie we wszystkich sytuacjach jest odpowiednie do rzeczywistości-jako-spostrzeganej (a nie obiektywnej, absolutnej rzeczywistości). Organizm nie reaguje na rzeczywistość a na swoją percepcję rzeczywistości. Jest to bardzo proste i podstawowe założenie, z którym trudno się nie zgodzić a jednocześnie, bardzo łatwo o nim zapomnieć i nie docenić jego daleko sięgających konsekwencji. A tymczasem , jak pisze Rogers w „Client Centered Therapy” z 1951 roku, relacje pomiędzy rzeczywistością a percepcją można opisać zapożyczając z obszaru semantyki stwierdzenie, iż „symbole i słowa mają taki sam związek z rzeczywistością jak mapa z terytorium, które reprezentuje”. Żyjemy poprzez mapę percepcyjną, która nigdy nie jest rzeczywistością. Każda percepcja jest wedle Rogersa pewną hipotezą i wiele z tych hipotez jest testowanych w konfrontacji z rzeczywistością. Świat zdaje się być kompozycją serii naszych hipotez. Wiele z naszych percepcji jest powszechnych, podzielają je inni ludzie i nadajemy im status obiektywnej rzeczywistości. Praktyka terapeutyczna jest doskonałym potwierdzeniem dla tej koncepcji, w pracy z klientami można łatwo zaobserwować jak zmiana percepcji, subiektywnego sposobu widzenia świata pociąga za sobą istotne zmiany w reakcjach, zachowaniach.
Pojęcie pola fenomenologicznego jednostki powinno być według Carla Rogersa jednym z podstawowych pojęć psychologii jako nauki.

Struktura 'ja'

Kolejnym niezwykle ważnym kostruktem/pojęciem teoretycznym w teorii osobowości Rogersa jest 'ja' -struktura wyodrębniająca się stopniowo wraz z rozwojem dziecka jako część pola fenomenologicznego. Podstawowa siła rozwojowa organizmu przejawia się w coraz większym
różnicowaniu jego struktur. Wykształcenie się 'ja' jest efektem działania sił rozwojowych. To właśnie ta struktura staje się centrum prywatnego świata osoby. 'W procesie wzajemnych interakcji z otoczeniem a częściowo w efekcie wartościujących interakcji z osobami znaczącymi formuje się struktura Ja, która jest zorganizowana, zmieniającą się ale spójną koncepcja na temat własności 'Ja' jego relacji z innymi oraz wartości przypisywanych tym właściowściom.
Wraz z wyodrębnianiem się 'ja' w procesie socjalizacji pojawia się w życiu jednostki niezwykle silna potrzeba akceptacji ze strony innych osób, potrzeba ta w niesprzyjających warunkach może wejść w konflikt z podstawową siłą, tendencją aktualizacyjną organizmu. Kształtujące się 'ja' może zaistnieć i przetrwać tylko dzięki bliskim osobom. Jeśli najbliższe dziecku osoby czyli jego rodzice, opiekunowie ustanawiają kategoryczne reguły swojej warunkowej akceptacji wobec kształtującego się 'ja' i odrzucają część potrzeb całego rozwijającego się organizmu to dochodzi do konfliktu pomiędzy potrzebą akceptacji i potrzebą aktualizacji. Oczywiście w konflikcie przegrywa ta druga potrzeba i w efekcie jakaś część doświadczeń organizmu ulega zniekształceniu, nie zostaje dopuszczona do świadomości a z drugiej strony w świadomości pojawiają się introjekcje nie mające odzwierciedlenia w autentycznym doświadczeniu organizmu.
Osoba zaczyna doświadczać niezgodności pomiędzy strukturą 'ja' i doświadczeniem organizmu. Im wieksza jest ta rozbieżność tym większe psychologiczne napięcie.
Rogers ilustruje tę ideę w 'Client Centered Therapy' przy pomocy prostego schematu złożonego z dwu nachodzących na siebie okręgów. Psychoterapia według Rogersa jest procesem przywracania zgodności, spójności pomiędzy tymi dwoma obszarami pola fenomenologicznego.

Koncepcja JA (okrąg po lewej) a doświadczenie organizmu (okrąg po prawej).
Osobowość jako całość przed terapią. Obszary wewnątrz okręgów nie pokrywają się w dużym stopniu. Niezgodność pomiędzy strukturą Ja i doświadczeniem organizmicznym, brak spójności (niekongruencja), stan napięcia psychologicznego.

Koncepcja JA (okrąg po lewej stronie) a doświadczenie organizmu (okrąg po prawej stronie).
Obraz możliwej zmiany po terapii. Obszary obwiedzione okręgami pokrywają się w znacznym stopniu. Koncepcja Ja i doświadczenie w dużym stopniu spójne, stan względnej harmonii.

I - część pola fenomenologicznego zawierająca doświadczenia organizmu spójne z koncepcją Ja.

II - obszar Ja, gdzie doświadczenie jest zniekształcane, przejęte od innych percepcje, koncepcje i wartości uznane za własne nie mające oparcia w doświadczeniu organizmu lub z nim sprzeczne.

III - te doświadczenia organizmu, które nie moga zostać uświadomione, zwerbalizowane ponieważ nie są zgodne z koncepcją Ja.
a, b, c, d, e.... poszczególne elementy doświadczenia

Rogers podaje w 'Client Centered Therapy', między innymi, następujący przykład niespójności doświadczenia i koncepcji Ja:
d (w obszrze II) - "Jedyne co czuję wobec ojca to nienawiść i mam moralne prawo tak czuć."
odczucia, wizja relacji z ojcem i negatywne wartościowanie z tym związane przejęte od 'porzuconej' przez ojca matki i traktowane jako własne oparte na doświadczeniu.
e (w obszarze I) -"Doświadczam w kontakcie z ojcem tego, że go nie lubię."
część doświadczenia organizmu zgodna z koncepcją Ja przejawiająca się w świadomości
f (w obszarze III) -"Doświadczam pozytywnych uczuć wobec ojca."
niezgodne ze strukturą Ja doświadczenie wydarza się ale nie może być reprezentowane w świadomości, percepcja zostaje zniekształcona, to doświadczenie nie zostaje zwerbalizowane.

Jak mogą się zmienić doświadczenia naszej przykładowej osoby jeśli skorzysta z psychoterapii?
Poszerzony obszar I zawiera teraz nastepujace doznania i ich symbolizacje:
d') "Zdaję sobie sprawę z faktu, że moja matka nienawidzi mojego ojca i oczekuje ode mnie tego samego."
e')"Nie lubię mojego ojca z pewnych powodów w określonych sytuacjach".
f')"Faktem jest również, że lubię go w pewnych sytuacjach za pewne rzeczy, zarówno pierwsze jak i drugie z doświadczeń jest akceptowalną częścią mnie".

Przejęte z zewnątrz postawy i wartościowanie przestały zaburzać symbolizację. Niespójne wcześniej z 'ja' doświadczenia-odczucia mogą zostać zintegrowane, struktura ja teraz może je w sobie pomieścić.

Warunki skutecznej psychoterapii według Carla Rogersa.

Psychoterapia według Rogersa jest procesem umożliwiającym rozwojowe zmiany osobowości. Podstawą tej zmiany jest zaistnienie kontaktu psychicznego pomiędzy osobą doświadczającą lęku i niespójności psychicznej a osobą terapeuty. Psychoterapia jest możliwa wyłącznie poprzez specyficzny rodzaj relacji pomiędzy osobami, relacji, która zainicjuje proces zmian.
Relacja taka może mieć miejsce jesli terapeuta spełnia pewne warunki:
a/jest osobą zintegrowaną, spójną, dba o to by zachowywać się kongruentnie w relcji ze swoim klientem, potrafi na bieżącą wychwycić własną niespojność i pracować nad nią co sprawia, że jest postrzegany/a jako osoba autentyczna
b/doświadcza prawdziwego, bezwarunkowego, pozytywnego nastawienia, akceptacji wobec swojego klienta,
c/jest zdolny do empatycznego zrozumienia klienta, potrafi doświadczać rzeczywistość z uwzględnieniem jego perspektywy i potrafi swoje empatyczne zrozumienie przekazać swojemu klientowi.
Te trzy warunki (kongruencja, bezwarunkowa akceptacja, empatia) konieczne dla zaistnienia relacji o charakterze terapeutycznym nazywane są często 'triadą Rogersa'. Terapia rogeriańska to w pewnym sensie odtworzenie w autentycznej relacji pomiędzy terapeutą i klientem warunków bezwarunkowej akceptacji, tak by osoba mogła doświadczyć i rozwinąć te części siebie, których rozwój został zablokowany przez dawnych opiekunów stawiajacych wygórowane warunki akceptacji.

Opracowanie na podstawie:
Carl R. Rogers, „Client Centered Therapy”, 1951
Brian Thorne, "Carl Rogers", GWP 2006

A.U. (kwiecień 2009)