Grupy w naszym życiu.
W ciągu naszego życia wiążemy się z przeróżnymi grupami, uczestniczymy w działaniach mniejszych i większych społeczności. Grupy są źródłem nowych doświadczeń, satysfakcji jak i frustracji ale w konsekwencji przyczyniają się do naszego rozwoju. W grupach uczymy się o sobie i poznajemy innych. Przynależność do różnych grup kształtuje naszą tożsamość. Wnosimy do grup swój wkład i zaangażowanie ale i czerpiemy mnóstwo korzyści dla siebie. Kiedy życie stawia przed nami nowe wyzwania i otwiera nowe perspektywy, bez trudu się z pewnymi grupami rozstajemy a odkrywamy inne.

Niebezpieczne grupy
Czy grupy mogą być dla nas również niebezpieczne, chociaż wydają się być tak atrakcyjne? Jakie mogą być negatywne skutki związania się z grupą sympatycznych osób i jej charyzmatycznym liderem? Jak rozpoznać niebezpieczne grupy?
Czasem kontakt z grupą niesie ze sobą ryzyko manipulacji, wykorzystania i destrukcji w naszym życiu. Niebezpieczna grupa to często narzędzie w ręku jej lidera (lub grupki liderów), które służy do zaspakajania jego potrzeb a nie Twoich. Najbardziej destrukcyjne grupy wykorzystują różnorodne mechanizmy psychologiczne, okłamują swoich członków, manipulują nimi, po to by przejąć kontrolę nad ich umysłami i zachowaniem, by bezwzględnie wykorzystać ich potencjał energii, zasobów materialnych, czasu na rzecz realizacji planów lidera lub wąskiej elity w grupie. Kontakt z taką grupą oznacza w dłuższej perspektywie czasowej straty materialne, psychologiczne- utratę poczucia własnej wartości i godności a także często utratę zdrowia fizycznego.
Dobra grupa sprawi, że zakres twoich możliwości życiowych będzie się poszerzał, poczucie wolności i wartości będzie wzrastało, satysfakcja z życia będzie wyraźnie większa, bliskie ci osoby też będą korzystały z twojego rozwoju i udziału w grupie. Jeśli w okresie fascynacji grupą odkrywasz jednak, że działa ona na Ciebie jak narkotyk na osobę uzależnioną tzn. poświęcasz jej coraz więcej energii, czasu, środków materialnych, zaniedbujesz inne aspekty swojego życia, stopniowo zapominasz o o swoich bliskich, twoje życie staje się ‘monotematyczne’ to jest to poważny sygnał ostrzegawczy. Być może jest to Twoja skłonność do ‘uzależnień’ ale może się również zdarzyć, że twoje zachowanie jest efektem świadomych, długoterminowych oddziaływań, których celem jest przejęcie kontroli nad Twoim Życiem.

Niebezpieczny lider
Grupa jest niezwykle silnym narzędziem oddziaływania w ręku sprawnego lidera. W grupach dużego ryzyka liderami zostają osoby o skłonnościach psychopatycznych, narcystycznych, czasem cierpiące z powodu zaburzeń urojeniowych. Lider takiej grupy jest przeważnie niezwykle uzdolnionym ale i pozbawionym empatii, bezwzględnym manipulatorem i uzyskuje nieograniczoną władzę nad jej członkami. Tragiczne wydarzenia w Jonestown (Gujana) w 1978 roku czy w Waco (USA) w roku 1993 są ekstremalnymi przykładami losu osób, które związały swoje życie z grupami prowadzonymi przez równie charyzmatycznych, co groźnych dla otoczenia liderów.

Margaret Singer i kulty
Jedną ze znanych w całym świecie osób badających zjawisko niebezpiecznych grup była Margaret Thaler Singer (1921- 2003) -psycholog kliniczny, profesor University of California. Zaproponowała ona ujęcie tego zjawiska w kategoriach kultu. Niektóre grupy wg Singer można zaliczyć do tzw. niebezpiecznych kultów. Kulty mogą się tworzyć wokół różnych idei, osób czy przedmiotów i niekoniecznie są związane z religią.
Dlaczego niektóre kulty są niebezpieczne? By określić czy jakaś grupa kultowa może być niebezpieczna należy przeanalizować wg Singer trzy czynniki. Wszystkie te czynniki są ważne.
1) Pochodzenie grupy i rolę lidera
2) Relacje władzy w grupie i relacje grupy z otaczającym światem
3) Świadome budowanie i stosowanie wobec osób rekrutowanych i członków grupy skoordynowanych programów perswazji

Ad.1) Założycielem takiej grupy jest przeważnie jedna osoba (najczęściej mężczyzna!) lub niewielka grupka osób. Samozwańczy przywódca jest bardzo przekonujący, twierdzi, że ma misję do zrealizowania lub/i uzyskał dostęp do specjalnej wiedzy:
-odbył podróż w nieznane dotąd nikomu miejsce i otrzymał tam przekaz niezwykłej wiedzy
-posiada stały kontakt z przodkami
-komunikuje się ze starożytnymi mistrzami poprzez telepatię
-komunikuje się z istotami pozaziemskimi
-Bóg dyktuje mu co ma robić
-jakieś bóstwo zamieszkało w jego ciele i to ono przemawia (całkowite utożsamienie się lidera z bóstwem)
-odkrył starą mądrość, recepturę i musi ją przekazać
-doznał olśnienia, odkrył nieznane prawa, dokonał niezwykłego wynalazku
Lider jest w 100% pewny swojej idei, nigdy nie ma wątpliwości. Jest postrzegany jako człowiek charyzmatyczny, przyciąga ludzi do siebie „magnetyczną siłą”, „mocą niezwykłego autorytetu”.
Uczestnicy grupy kultowej oddają cześć swojemu liderowi, to on staje się centrum zainteresowania grupy, utrzymuje na sobie uwagę, otrzymuje uwielbienie, miłość i oddanie.
Ad.2) Autorytarne relacje władzy w grupie - odwrócone T . Lider ulokowany jest na szczycie struktury władzy jako nadzwyczajny autorytet i ostateczny sędzia. Brak jakiejkolwiek struktury kontroli nad liderem, nie ma możliwości odwołania się od jego decyzji czy osądów. W większej grupie może również istnieć niewielka grupka uprzywilejowanych osób sprawujących władzę nad członkami grupy w imieniu lidera pod jego bezpośrednią kontrolą.
Względem świata grupa jest ‘ekskluzywna’‘ i ‘innowacyjna’. Jej członkowie to wybrańcy, wtajemniczeni, oświeceni, zbawieni, nieśmiertelni, poprzez lidera mają dostęp do czegoś szczególnego a ich misją jest przekształcenie świata zgodnie z tą wiedzą.
Względem świata grupa zachowuje podwójne normy: inne wartości głosi oficjalnie inne stosuje w praktyce w myśl zasady "cel uświęca środki", inaczej traktuje swoich członków a inaczej osoby ‘ze świata’, normy obowiązujące na zewnątrz mogą być łamane.
Ad.3) W grupie są świadomie realizowane różnorodne strategie przejmowania kontroli nad zachowaniem osób wstępujących. Zakres kontroli nad rekrutem a później uczestnikiem grupy stopniowo wzrasta. Wykorzystana zostaje nieświadomość osoby rekrutowanej. Uczestnicy angażują coraz więcej uwagi, energii, czasu, środków finansowych w swoją nową aktywność i wycofują się z dotychczasowego sposobu życia. W końcowym etapie grupa kultowa czy jej lider decydują o tym co osoba je, w co się ubiera, jak długo … i z kim sypia, z kim wolno się jej kontaktować i co wolno mówić, jaką pracę może wykonywać. Kontrola behawioralna członków grupy kultowej jest szczegółowo zaplanowana. Może dochodzić do łączenia technik opartych na manipulacji z technikami wykorzystującymi przemoc emocjonalną i nawet fizyczną. W kontekście tego zagadnienia często pojawiają się w literaturze i języku potocznym takie pojęcia jak: psychomanipulacja, pranie mózgu, reforma myślenia, kontrola umysłu, eksploatacyjna manipulacja, system manipulacji socjotechnicznej.

Według Margaret Singer 2/3 uczestników niebezpiecznych grup kultowych to zwykli przeciętni ludzie a 1/3 osób to osoby z bieżącymi problemami, głównie przeżywające stratę po utracie bliskiej osoby lub rozstaniu z partnerem.

M.Singer wylicza kilka czynników psychologicznych, które są wykorzystywane w procesie budowania niebezpiecznej grupy kultowej:
Zależność – odcięcie od przeszłości i związanie tylko z jedną, nową grupą, nowe środowisko zaspakaja wszystkie potrzeby
Lęk- przed utratą aprobaty całej grupy i lidera, nieposłuszeństwo grozi całkowitą alienacją (brak innych grup odniesienia)
Osłabienie- kontrola nad czasem i energią członka grupy; brak snu, dużo pracy, brak czasu na refleksję, obronę
Uwodzenie-odwołanie się do najważniejszych ludzkich potrzeb; kochająca wspólnota, pełen miłości autorytet, zbawienie, obietnica życiowego spełnienia, sensu w życiu… itp.
Odwrażliwienie- uczestnicy są uczeni, by nie odczuwać dyskomfortu, kiedy postępują zgodnie z wymaganiami grupy i naruszają różne normy obowiązujące w świecie poza grupą, normy których wcześniej przestrzegali

Czy możemy się zabezpieczyć przed niepożądanym wpływem niebezpiecznej grupy?
Praktyka pokazuje, że im wcześniej zerwiemy kontakt z grupą, która budzi nasze wątpliwości, tym łatwiej będzie nam to zrobić i poniesiemy mniejsze straty. Jeśli trudno jest nam zerwać związek z daną grupą, przeżywamy silne wahania emocji, boimy się, popadamy w depresję, to tym bardziej powinniśmy się przyjrzeć naszej relacji z grupą i sposobowi jej funkcjonowania. Czasem warto skonsultować się z neutralną osobą i poprosić o pomoc. Liderzy niebezpiecznych grup zazwyczaj mocno ograniczają możliwość ich opuszczenia. Kłopoty z uwolnieniem się od wpływu grupy wyraźnie potwierdzają, że z taką niebezpieczną właśnie grupą mamy do czynienia - grupą, która próbuje odebrać Ci wolność.

A.U.(grudzień 2011)