Psychologia procesu – powszechnie stosowana w języku polskim, wygodna skrócona wersja wprowadzonej przez Arnolda Mindella nazwy nowego podejścia terapeutycznego "Psychologia Zorientowana na Proces" (Process Oriented Psychology – POP). Nazwa podejścia w pełnej jak i skróconej wersji wskazuje na procesualny charakter teorii leżącej u podstaw tej metody psychoterapii (nie ma natomiast zbyt wiele wspólnego z używanym przez teoretyków podejścia kognitywistycznego w psychologii pojęciem "psychologia procesów poznawczych" chociaż jest ono określane jako podejście informacyjno-procesualne). W przypadku psychologii Arnolda Mindella, procesualność tego sposobu myślenia jest przeciwstawiana próbie ujmowania zjawisk w kategoriach stanów, utrwalonych cech czy struktur. W szerszym znaczeniu termin psychologia procesu odnosi się do różnorodnych teorii psychologicznych podkreślających procesowy charakter zjawisk zachodzących w rzeczywistości społecznej, wskazujących na procesualną genezę i charakter naszego sposobu doświadczania świata i siebie (np.: William James, George H.Mead, Jason W.Brown). Szeroko rozumianą psychologię procesu można łączyć z nurtem interakcjonistycznym w socjologii oraz filozofią procesu Alfreda N.Whitehead'a. Warto pamiętać, iż zastosowanie terminu psychologia procesu jako nazwy dla koncepcji terapeutycznej Arnolda Mindella, chociaż wygodne w użyciu, jest zawężeniem znaczenia tego pojęcia do jednej z wielu wersji psychologii procesu.
Psychologia procesu Arnolda Mindella jest przykładem teorii budowanej na bazie doświadczeń terapeutycznych, teorii której pojęcia i twierdzenia są raczej pewnymi wskazówkami postępowania definiowanymi intuicyjnie, nie posiadają wyraźnie zakreślonych granic i reguł stosowania, nieustannie ewoluują w czasie a o ich użyteczności teoretycznej decyduje praktyka terapeutyczna.

Praca z procesem (Process Work) – termin używany zamiennie z pojęciem psychologia procesu lub podobnym ale rzadziej spotykanym terminem psychoterapia procesu na oznaczenie metody terapeutycznej. Jest również stosowany zamiast pojęcia „psychoterapia” na określenie samych działań terapeuty procesowego w indywidualnej relacji pomagania bądź w pracy z grupą.

Proces - podstawowe pojęcie Psychologii Zorientowanej na Proces. Jest stosowane w różnych kontekstach i wielu znaczeniach. Może odnosić się do długo jak i krótkotrwałych wzorców przejawiających się w rozwoju jednostki, pary, rodziny, społeczności. Często pojęcie procesu odnoszone jest do powtarzalnego wzorca leżącego u podłoża wydarzających się tu i teraz zachowań, zdarzeń. Psychologia procesu daje praktyczne wskazówki w jaki sposób ujawnić, doprowadzić do świadomości ukryty wzorzec procesu przejawiający się w różnych naszych zachowaniach i przytrafiajacych się nam zdarzeniach. W teorii tej metody procesem nazywa się również całościowy przepływ obserwowanych sygnałów.

Stan - utrzymująca się, niezmienna, statyczna forma procesu. Stany są obiektem zainteresowania nieprocesualnych teorii w psychologii. Powszechne przeciwstawienie zdrowia i choroby jest przykładem myślenia w kategoriach stanu. Psychologia procesu jest próbą odejścia od nawykowego myślenia w kategoriach stanu.

Proces wtórny i proces pierwotny – dwa aspekty procesu. Część pierwotna to ta część z którą osoba się utożsamia a część wtórna to część leżąca poza granicą tożsamości. Psychologia procesu proponuje pewien model rozwoju tożsamości polegający na stopniowej integracji procesu wtórnego, rozszerzaniu pierwotnej tożsamości poprzez włączanie elementów wtórnych.

Próg lub inaczej granica, krawędź - oddziela proces wtórny od pierwotnego. Rozdziela zachowania, odczucia, poglądy z którymi się utożsamiamy od tych które są dla nas obce, niemożliwe, nieznane, trudne do zaakceptowania. Psychologia procesu to również teoria pracy z progiem na poziomie indywidualnym i grupowym.
"Ludzi określają ich progi, czyli granice świadomości. Progi zawsze związane są z wyobrażeniami, z głęboko zakorzenionymi systemami przekonań, z osobistą tożsamością, z własną życiową filozofią." (cyt. Arnold Mindell, "Śniące ciało w związkach", s.60)
Progi są źródłem, przyczyną pojawiania się podwójnych sygnałów.

Sygnały – najmniejsze niepodzielne fragmenty informacji dostępne nam poprzez różne modalności/kanały proste (wizualny, słuchowy, propriocepcji, ruchu) i złożone (relacji i świata). Psychologia procesu przejmuje pojęcie sygnału z teorii informacji.

Podwójny sygnał - sygnał który jest w danym momencie sprzeczny, niespójny z innymi sygnałami wysyłanymi przez osobę lub grupę. Wskazuje często na informację przeciwną względem jakiegoś aspektu podstawowej treści przekazu, z którą utożsamia się osoba lub grupa komunikująca. Obserwacja i wzmacnianie podwójnych sygnałów pozwala terapeucie zrekonstruować ukryte wzorce polaryzacji leżące u podłoża zachowania osoby, grupy, społeczności.
"Podwójne sygnaly wskazują na próg, który odszczepia informację związaną z procesem wtórnym. Każdy podwójny sygnał wywołuje kryzys tożsamości, ponieważ sprzeciwia się ego, które identyfikuje się z procesem pierwotnym." (cyt. Arnold Mindell, "Śniace ciało w związkach", s.60)

Amplifikacja - wzmacnianie sygnału. W pracy z procesem jest to podstawowa strategia działania odwołująca się do bogatego zbioru różnorodnych technik służących wzmacnianiu sygnałów w różnych kanałach doświadczenia. Wzmacniane są tylko wybrane sygnały pojawiające się podczas pracy z klientem. Metoda amplifikacji sygnałów jest rozwinięciem techniki amplifikacj stosowanej przez Carla Gustava Junga.

Doświadczenia sentient, poziom esencji, poziom Śnienia – niedualny poziom doświadczenia. Poprzedza nasze codzienne doświadczenie rzeczywistości oraz wzorce śnienia. Jest trudny do uchwycenia w kategoriach werbalnych. Niektóre techniki pracy terapeutycznej są przeznaczone do pracy na tym poziomie doświadczenia. Tradycyjna psychoterapia nie zajmuje się rzeczywistością sentient. Psychologia procesu poprzez zainteresowanie poziomem sentient zbliża się do obszaru zagadnień związanych z duchowością i religią. Aktywność Arnolda Mindella w ostatnich latach jest związana z badaniem tej właśnie sfery subiektywnego doświadczenia.

Poziom snów – pod pozornym chaosem różnorodnych wydarzeń i doświadczeń dnia codziennego możemy odkryć pewne porządkujące wzorce polaryzacji. Wzorce te można odkrywać również we śnie oraz w doświadczeniu symptomów. Psychologia procesu Arnolda Mindella koncentruje się właśnie na odkrywaniu wzorców z poziomu snów. Praca z wzorcami doświadczenia z poziomu snów przynosi zmianę doświadczenia w codziennym życiu.

Uzgodniona rzeczywistość - intersubiektywna rzeczywistość jakiej doświadczamy w codziennym życiu.

Poziomy doświadczenia na podstawie A.Mindell "Śnienie na jawie":

	Obszar uzgodnionej rzeczywistości. Doświadczenie codzienności, w której działamy jako odrębne 'ja'. Doświadczenie obiektywnego świata na zewnątrz 'ja'. Obserwacje, przekonania, które dzielimy z innymi, uznajemy za obiektywne.
	Obszar snów i fantazji. Polaryzacje, figury senne. Świat subiektywnych doświadczeń, które mogą zostać zwerbalizowane.
	Obszar Śnienia. Niezróżnicowane odczucia, intuicje. Subiektywne doświadczenia, których nie można wyrazić słowami (bądź prawie nie można).

Psychologia procesu Arnolda Mindella - literatura dostępna w języku polskim:

• Mindell, Arnold, O pracy ze śniącym ciałem, Wydawnictwo Pusty Obłok, Warszawa 1991
• Mindell, Arnold, Śniące ciało w związkach, Jacek Santorski & CO, Warszawa 1992
• Mindell, Arnold, Lider mistrzem sztuk walki, Wydawnictwo Medium, Warszawa 1995
• Mindell, Amy, Metaumiejętności: o sztuce terapii, Nuit Magique, Warszawa 1996
• Mindell, Arnold, Siedząc w ogniu, Nuit Magique, Warszawa 1998
• Mindell, Arny i Amy, Tyłem do przodu, Wydawnictwo A, Kraków 1998
• Mindell, Arnold, Śpiączka: klucz do przebudzenia, Nuit Magique, Warszawa 1994
• Mindell, Arnold, Psychologia i szamanizm, KOS, Katowice 2002
• Mindell, Arnold, Śniące ciało: rola ciała w odkrywaniu jaźni, Wydawnictwo Rebirthing
• Mindell, Arnold, Śnienie na jawie, KOS, Katowice
• Mindell, Arnold, Siła ciszy, KOS, Katowice 2007
• Szymkiewicz, Bogna (red.), Po drugiej stronie kłopotów: psychologia procesu w teorii i praktyce, Elders Academy Press

AU (październik 2008)